มหาสงคราม 2112

ขุนศึกหัวเมืองด่านตะวันตก ยอดนักรบแห่งเมืองสุพรรณบุรี

พระสุนทรสงคราม เจ้าเมืองสุพรรณบุรี เป็นหนึ่งในขุนศึกผู้กล้าหาญและเจนจัดในสมรภูมิรบแห่งกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ มีบทบาทโดดเด่นในการรบพิทักษ์ชายแดนตะวันตกและการไล่ติดตามตีกองทัพหงสาวดี

ภูมิหลังและบทบาทเจ้าเมืองหน้าด่าน

เมืองสุพรรณบุรีในยุคกรุงศรีอยุธยาถือเป็นหัวเมืองหน้าด่านยุทธศาสตร์สำคัญทางทิศตะวันตกที่ต้องรองรับการเดินทัพของข้าศึกที่ยกเข้ามาทางด่านเจดีย์สามองค์ พระสุนทรสงครามในฐานะผู้รั้งเมืองจึงมีความเชี่ยวชาญทั้งภูมิประเทศ กลยุทธ์การรบแบบกองโจร และการระดมพลรบอย่างรวดเร็ว

วีรกรรมไล่ล่าข้าศึกในสงครามพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ (พ.ศ. 2091)

ในคราวที่พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้และบุเรงนองยกทัพมาล้อมกรุงศรีอยุธยา พระสุนทรสงครามได้นำกำลังพลชาวสุพรรณบุรีเข้าร่วมสมทบกับทัพหลวงของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ ครั้นเมื่อกองทัพพม่าไม่อาจหักเอาพระนครได้และเริ่มถอยทัพกลับไปทางด่านแม่ละเมาและด่านเจดีย์สามองค์

สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์จึงโปรดให้สมเด็จพระราเมศวร พระมหาธรรมราชา และพระสุนทรสงคราม ยกกองทัพติดตามตีข้าศึก พระสุนทรสงครามได้แสดงความห้าวหาญ นำกองทัพหน้าไล่กระหนาบตีทัพหลังของพม่าอย่างดุดันจนถึงแนวป่าด่านเจดีย์สามองค์ สังหารข้าศึกและจับเชลยได้เป็นจำนวนมาก นับเป็นวีรกรรมอันเด็ดเดี่ยวของขุนพลอยุธยา

การศึกในสงครามช้างเผือกและการตกเป็นองค์ประกัน (พ.ศ. 2106)

ในสงครามช้างเผือก พระสุนทรสงครามได้รับมอบหมายให้บัญชาการกำลังรบตั้งรับทัพใหญ่ของพระเจ้าบุเรงนองที่ยกบุกเข้ามา ความเข้มแข็งและชั้นเชิงการรบของพระองค์ทำให้ฝ่ายหงสาวดีต้องยำเกรง จนกระทั่งเมื่อมีการเจรจาสงบศึก พระเจ้าบุเรงนองได้เจาะจงขอตัวขุนศึกระดับนำของอยุธยา 3 ท่านไปเป็นองค์ประกัน ณ กรุงหงสาวดี ได้แก่ สมเด็จพระราเมศวร (พระมหาอุปราช), พระยาจักรี และพระสุนทรสงคราม

เกียรติภูมิแห่งความเสียสละ

การยอมรับเงื่อนไขเสด็จไปหงสาวดีเพื่อแลกกับความปลอดภัยของกรุงศรีอยุธยาและราษฎร นับเป็นเกียรติประวัติอันยิ่งใหญ่ พระสุนทรสงครามได้รับการจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ในฐานะแม่ทัพผู้กล้าที่ไม่เคยหวาดหวั่นต่อข้าศึก และพร้อมเสียสละชีวิตและอิสรภาพของตนเองเพื่อความอยู่รอดของมาตุภูมิ

แม่ทัพผู้พิทักษ์ป้อมค่ายชานพระนครแห่งกรุงศรีอยุธยา

ออกญามหาเทพ เป็นขุนศึกและแม่ทัพนายกองคนสำคัญแห่งกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์และสมเด็จพระมหินทราธิราช ทรงมีบทบาทโดดเด่นในการบัญชาการรบป้องกันป้อมปราการ ค่ายคู และแม่น้ำรอบชานพระนครในมหาสงครามปี พ.ศ. 2111 – 2112

ตำแหน่งหน้าที่และกองกำลังรักษาพระนคร

ออกญามหาเทพดำรงตำแหน่งนายทัพผู้ควบคุมกองทหารรักษาพระนครและกองอาสา มีความชำนาญในการรบป้องกันพื้นที่ป้อมค่ายและการยุทธศาสตร์เชิงรับรอบเกาะเมืองอยุธยา ในยามสงคราม พระองค์ได้รับมอบหมายให้คุมกำลังพลตั้งค่ายป้องกันในจุดยุทธศาสตร์ที่มีความล่อแหลมต่อการโจมตีของข้าศึก

วีรกรรมการศึกในมหาสงคราม พ.ศ. 2111 – 2112

เมื่อกองทัพมหึมาของพระเจ้าบุเรงนองเข้าปิดล้อมกรุงศรีอยุธยา ออกญามหาเทพได้รับบัญชาให้ตั้งค่ายรับศึกบริเวณชานพระนครด้านทิศตะวันออกและทิศใต้ ร่วมกับแม่ทัพนายกองท่านอื่น เช่น ออกญาราชวังสันและออกญาราม เพื่อสกัดกั้นการรุกคืบและการตั้งปืนใหญ่ยิงถล่มกำแพงเมืองของฝ่ายหงสาวดี

ตลอดการปิดล้อมที่ยาวนาน ออกญามหาเทพได้นำกำลังไพร่พลเข้าต่อสู้ต้านทานการเข้าปล้นค่ายของกองทัพพม่าอย่างไม่ย่อท้อ มีการนำเรือรบและปืนใหญ่ยิงสกัดกั้นการถมคูเมืองของฝ่ายข้าศึกอย่างเข้มแข็ง สามารถสร้างความเสียหายและชะลอการบุกประชิดกำแพงเมืองของฝ่ายหงสาวดีได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ความภักดีและการยืนหยัดสู้ศึก

แม้จะต้องเผชิญกับสถานการณ์ขาดแคลนเสบียงและกำลังบำรุงจากการปิดล้อมที่ยืดเยื้อนานเกือบ 10 เดือน แต่ออกญามหาเทพยังคงรักษาขวัญและกำลังใจของทหาร นำกองกำลังเข้าประจัญบานอย่างสมเกียรติของขุนศึกอยุธยา จนกระทั่งพระนครต้องปราชัยต่อกลศึกไส้ศึกจากภายใน

เกียรติประวัติ

ประวัติศาสตร์ได้จารึกชื่อของออกญามหาเทพไว้ในฐานะหนึ่งในยอดขุนพลผู้จงรักภักดีและเด็ดเดี่ยว ที่ยืนหยัดสู้รบพิทักษ์ผืนแผ่นดินอยุธยาอย่างสุดความสามารถท่ามกลางสมรภูมิอันดุเดือดที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์ชาติไทย

อัครมหาเสนาบดีอยุธยา ผู้พลิกชะตากรรมสงครามปี 2112

ออกญาจักรี (หรือ เจ้าพระยาจักรี) ดำรงตำแหน่งสมุหนายก อัครมหาเสนาบดีผู้มีอำนาจสูงสุดฝ่ายพลเรือนและการปกครองหัวเมืองฝ่ายเหนือในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์และสมเด็จพระมหินทราธิราช ทรงเป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ที่มีบทบาทพลิกผันผลแพ้ชนะในมหาสงครามเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1 (พ.ศ. 2112)

ตำแหน่งหน้าที่และอำนาจบารมีในราชสำนัก

ออกญาจักรีเป็นขุนนางชั้นผู้ใหญ่ที่มีความรู้ความเชี่ยวชาญทั้งการบริหารราชการแผ่นดินและพิชัยสงคราม ได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยจากสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์เป็นอย่างยิ่ง ในฐานะสมุหนายก พระองค์มีอำนาจบังคับบัญชากรมมหาดไทยและควบคุมการระดมไพร่พล เสบียงอาหาร และยุทโธปกรณ์ในการศึกสงคราม

การตกเป็นเชลยศึก ณ กรุงหงสาวดี

ในคราวสงครามช้างเผือก (พ.ศ. 2106) เมื่อกองทัพพระเจ้าบุเรงนองล้อมกรุงศรีอยุธยาจนต้องเปิดการเจรจาสงบศึก ฝ่ายหงสาวดีได้เรียกร้องตัวบุคคลสำคัญของอยุธยาไปเป็นองค์ประกัน ออกญาจักรีจึงถูกนำตัวไปยังกรุงหงสาวดีพร้อมกับสมเด็จพระราเมศวรและพระสุนทรสงคราม ในระหว่างพำนักอยู่ที่หงสาวดี ออกญาจักรีได้สังเกตการณ์โครงสร้างกองทัพและกลยุทธ์ของพระเจ้าบุเรงนองอย่างใกล้ชิด

กลยุทธ์ไส้ศึกในมหาสงคราม พ.ศ. 2111 – 2112

เมื่อพระเจ้าบุเรงนองยกทัพมหึมามาล้อมกรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 2111 ทัพพม่าไม่สามารถหักตีพระนครได้เป็นเวลานานเกือบ 10 เดือน เนื่องจากกำแพงเมืองอยุธยามีคูน้ำล้อมรอบและมีขุนพลผู้เข้มแข็งอย่างพระยารามคอยคุมเชิงรบ พระเจ้าบุเรงนองจึงทรงนำออกญาจักรีมาใช้เป็นหมากสำคัญในกลศึก โดยแกล้งทำเป็นลงโทษคุมขัง แล้วให้ออกญาจักรีหลบหนีกลับเข้ามาในกรุงศรีอยุธยา

เมื่อออกญาจักรีกลับมาถึง สมเด็จพระมหินทราธิราชทรงหลงเชื่อสนิทใจว่าเป็นผู้รักชาติที่หนีรอดมาได้ จึงทรงปูนบำเหน็จและแต่งตั้งให้ออกญาจักรีดำรงตำแหน่งแม่ทัพใหญ่ผู้มีอำนาจสิทธิ์ขาดในการบัญชาการป้องกันพระนครทั้งหมด

การบ่อนทำลายจากภายในและการเปิดประตูเมือง

เมื่อกุมอำนาจทางทหารไว้ในมือ ออกญาจักรีได้เริ่มดำเนินแผนการบ่อนทำลายความมั่นคงของอยุธยาอย่างเป็นระบบ ได้แก่:

• กำจัดขุนพลผู้เข้มแข็ง: วางอุบายกล่าวโทษและบีบให้สมเด็จพระมหินทราธิราชส่งตัว “พระยาราม” ขุนศึกที่พม่าเกรงกลัวที่สุดออกไปให้ฝ่ายหงสาวดี
• สับเปลี่ยนกำลังรบ: โยกย้ายทหารที่มีความสามารถและมีใจสู้รบออกจากจุดยุทธศาสตร์สำคัญ แล้วนำทหารที่อ่อนแอหรือไม่มีประสบการณ์มาประจำการแทน
• ทำลายระเบียบวินัยทัพ: สั่งลงโทษแม่ทัพนายกองที่ทำการรบชนะหรือยิงปืนใหญ่ขัดขวางข้าศึก โดยอ้างว่าขัดคำสั่งยุทธวิธี

ในที่สุด ในคืนเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2112 ออกญาจักรีได้ส่งสัญญาณลับและเปิดประตูกำแพงเมืองด้านทิศตะวันออก ทำให้กองทัพหงสาวดีสามารถหลั่งไหลบุกเข้าสู่พระนครได้โดยปราศจากการต่อต้านที่แท้จริง นำไปสู่การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1

บทสรุปทางประวัติศาสตร์

เรื่องราวของออกญาจักรีได้รับการบันทึกไว้ในพงศาวดารสยามในฐานะบทเรียนสำคัญที่สุดบทหนึ่งเกี่ยวกับภัยคุกคามจาก “ไส้ศึก” และการขาดความสามัคคีภายใน ที่สามารถทำลายอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่ลงได้โดยไม่ต้องพึ่งพากำลังรบจากภายนอกเพียงอย่างเดียว

ขัตติยนารีผู้เด็ดเดี่ยว ผู้ธำรงศักดิ์ศรีแห่งกรุงสยาม

สมเด็จพระเทพกษัตรีย์ ทรงเป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์และสมเด็จพระสุริโยทัย พระขนิษฐาในสมเด็จพระราเมศวรและสมเด็จพระมหินทราธิราช ทรงเป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ที่มีบทบาทในฐานะสะพานเชื่อมสัมพันธ์ไมตรีระหว่างอาณาจักรอยุธยาและอาณาจักรล้านช้าง

พระราชประวัติและสายขัตติยวรกุล

สมเด็จพระเทพกษัตรีย์เจริญพระชนม์ขึ้นในพระราชสำนักอยุธยา ทรงได้รับการปลูกฝังทั้งขัตติยมโนธรรมและความเสียสละตามแบบอย่างสมเด็จพระสุริโยทัย พระราชมารดา พระองค์ทรงเป็นเจ้านายฝ่ายในที่มีเกียรติศักดิ์สูงส่งและเป็นที่เคารพรักในราชสำนัก

สายสัมพันธ์พันธมิตร อยุธยา – ล้านช้าง

ในห้วงเวลาที่พระเจ้าบุเรงนองแห่งหงสาวดีเริ่มแผ่ขยายอำนาจคุกคามสุวรรณภูมิ พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช กษัตริย์ผู้เกรียงไกรแห่งอาณาจักรล้านช้าง (เวียงจันทน์) ได้ทรงส่งพระราชสาส์นมายังกรุงศรีอยุธยา เพื่อสู่ขอสมเด็จพระเทพกษัตรีย์ไปเป็นพระอัครมเหสี เพื่อกระชับสัมพันธไมตรีระหว่างสองอาณาจักรให้แน่นแฟ้น ร่วมกันจัดตั้งแนวร่วมต้านทานการรุกรานของหงสาวดี

การชิงตัวกลางไพร

สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงเห็นชอบและโปรดเกล้าฯ ให้จัดริ้วขบวนเกียรติยศส่งเสด็จสมเด็จพระเทพกษัตรีย์สู่อาณาจักรล้านช้าง ทว่าพระมหาธรรมราชาแห่งพิษณุโลกได้ส่งข่าวลับแจ้งแก่พระเจ้าบุเรงนอง พระเจ้าบุเรงนองจึงมีบัญชาให้กองทัพม้าเร็วพม่าเข้าดักซุ่มสกัดขบวนเสด็จ ณ เขตแดนดงพระยาไฟ และชิงตัวสมเด็จพระเทพกษัตรีย์ไปยังกรุงหงสาวดี

ความเด็ดเดี่ยวและการธำรงเกียรติยศ

เมื่อถูกนำพระองค์ไปยังราชสำนักหงสาวดี สมเด็จพระเทพกษัตรีย์ทรงแสดงความเด็ดเดี่ยว ไม่ทรงยอมจำนนต่ออำนาจของพระเจ้าบุเรงนอง และไม่ยอมตกเป็นบาทบริจาริกา เพื่อรักษาเกียรติศักดิ์แห่งพระราชธิดาสมเด็จพระสุริโยทัยและศักดิ์ศรีแห่งกรุงศรีอยุธยา พระองค์ทรงแสดงจิตใจที่เข้มแข็งจนพระเจ้าบุเรงนองและราชสำนักพม่าต้องยำเกรง

ในพงศาวดารบางฉบับบันทึกถึงความกล้าหาญของพระองค์ที่ทรงใช้พระแสงกริชปลิดชีพพระองค์เองเพื่อรักษาเกียรติยศขัตติยนารีสยามไว้มิให้ผู้ใดลบหลู่ เรื่องราวของสมเด็จพระเทพกษัตรีย์จึงได้รับการยกย่องในฐานะวีรสตรีผู้เปี่ยมด้วยศักดิ์ศรีและความเสียสละอันสูงส่ง

กษัตริย์ผู้บัญชาการศึกป้องกันพระนครในมหาสงครามปี 2112

สมเด็จพระมหินทราธิราช ทรงเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 16 แห่งอาณาจักรอยุธยา (ครองราชย์ พ.ศ. 2111 – 2112) พระราชโอรสในสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์และสมเด็จพระสุริโยทัย ทรงเป็นผู้นำสูงสุดของอยุธยาในห้วงเวลาแห่งมหาสงครามป้องกันพระนครที่ยิ่งใหญ่และตึงเครียดที่สุดในประวัติศาสตร์

พระราชประวัติและการศึกวัยหนุ่ม

ทรงมีพระนามเดิมว่า “พระมหินทร์” เป็นพระราชโอรสองค์รองถัดจากสมเด็จพระราเมศวร พระองค์ทรงมีบทบาทร่วมรบเคียงข้างพระราชบิดาและพระเชษฐามาโดยตลอด ตั้งแต่สงครามพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ พ.ศ. 2091 ซึ่งทรงขับช้างศึกเข้าช่วยพระราชบิดาและร่วมรบกู้พระศพของสมเด็จพระบรมราชชนนี (สมเด็จพระสุริโยทัย) กลับเข้าพระนครได้อย่างกล้าหาญ และในสงครามช้างเผือก พ.ศ. 2106 พระองค์ทรงคุมกำลังรักษาป้อมค่ายทางยุทธศาสตร์อย่างเข้มแข็ง

การก้าวขึ้นสู่ราชบัลลังก์

หลังการสงบศึกกับหงสาวดีในสงครามช้างเผือก สมเด็จพระราเมศวรต้องเสด็จไปเป็นองค์ประกัน ณ กรุงหงสาวดี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์จึงทรงมอบราชสมบัติให้พระมหินทร์ขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระมหินทราธิราช ทว่าในรัชสมัยของพระองค์ ทรงต้องเผชิญกับปัญหาความแตกแยกระหว่างอยุธยากับหัวเมืองฝ่ายเหนือ (พิษณุโลก) ซึ่งนำโดยพระมหาธรรมราชา พระองค์จึงทรงพยายามดำเนินนโยบายผูกสัมพันธ์ทางทหารกับพระไชยเชษฐาธิราชแห่งอาณาจักรล้านช้างเพื่อสร้างแนวร่วมต้านทานอำนาจของพระเจ้าบุเรงนอง

มหาสงครามเสียกรุง พ.ศ. 2111 – 2112

ในปลายปี พ.ศ. 2111 พระเจ้าบุเรงนองแห่งหงสาวดีได้กรีธาทัพมหึมานับแสนนาย พร้อมด้วยทัพพันธมิตรหัวเมืองเหนือ เข้าล้อมกรุงศรีอยุธยาจากทุกทิศทาง สมเด็จพระมหินทราธิราชทรงบัญชาการศึกป้องกันพระนครด้วยความมุ่งมั่น ทรงใช้ยุทธศาสตร์การรบตั้งรับในคูเมืองและกำแพงพระนครที่แข็งแกร่ง ติดตั้งปืนใหญ่ยิงสกัดทัพข้าศึก

กองทัพอยุธยาสามารถต้านทานการโจมตีของทัพหงสาวดีได้อย่างเหนียวแน่นเป็นเวลานานเกือบ 10 เดือน ฝ่ายพม่าพยายามถมคูเมือง ขุดอุโมงค์ และเข้าปล้นค่ายหลายครั้งแต่ก็ต้องล่าถอยและสูญเสียไพร่พลจำนวนมาก กองทัพอยุธยาภายใต้การนำของพระองค์แสดงให้เห็นถึงความเด็ดเดี่ยวในการรักษาพระนครอย่างเต็มกำลังความสามารถ

จุดพลิกผัน: กลศึกไส้ศึกพระยาจักรี

เมื่อพระเจ้าบุเรงนองเห็นว่าไม่อาจหักเอาพระนครได้ด้วยกำลัง จึงได้ใช้กลศึกส่ง “ออกญาจักรี” (ซึ่งถูกจับไปเป็นเชลยตั้งแต่สงครามช้างเผือก) ทำทีเป็นหลบหนีกลับมายังอยุธยา สมเด็จพระมหินทราธิราชทรงไว้วางพระราชหฤทัย จึงทรงมอบหมายให้ออกญาจักรีเป็นผู้บัญชาการป้องกันพระนครทั้งหมด ซึ่งกลายเป็นจุดชี้ขาดเมื่อออกญาจักรีได้ลอบสับเปลี่ยนกำลังพล ถอดถอนขุนศึกที่มีฝีมือเข้มแข็ง และลอบเปิดประตูเมืองให้กองทัพหงสาวดีบุกเข้าสู่พระนครได้สำเร็จในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2112

บั้นปลายและเกียรติประวัติ

หลังกรุงศรีอยุธยาแตก สมเด็จพระมหินทราธิราชและพระบรมวงศานุวงศ์ทรงถูกกวาดต้อนไปยังกรุงหงสาวดี พระองค์ทรงพระประชวรด้วยความตรอมพระทัยและเสด็จสวรรคตระหว่างการเดินทาง ณ เมืองแครง ประวัติศาสตร์ได้จารึกพระองค์ในฐานะกษัตริย์นักสู้ผู้ยืนหยัดบัญชาการรบป้องกันพระนครอย่างถึงที่สุด แม้จะต้องพ่ายแพ้ต่อกลอุบายการเมืองและศึกภายในก็ตาม

พระมหาอุปราชยอดนักรบ ผู้เสียสละพระองค์เพื่อความอยู่รอดของอยุธยา

สมเด็จพระราเมศวร ทรงเป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์และสมเด็จพระสุริโยทัย ทรงดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ทรงเป็นขุนศึกสายขัตติยราชตระกูลที่เจนจัดในยุทธการ มีบทบาทสำคัญในการนำทัพสู้ศึกพม่าเคียงข้างพระราชบิดา และทรงยอมสละอิสรภาพของพระองค์เพื่อปกป้องพระนคร

พระราชประวัติและสายโลหิตนักรบ

สมเด็จพระราเมศวรประสูติแต่สมเด็จพระสุริโยทัย ทรงเติบโตขึ้นท่ามกลางวิทยาการทหารและการศึกสงคราม ทรงมีความเชี่ยวชาญทั้งการยุทธคชสาร ยุทธการทัพบก และทัพเรือ เมื่อสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์เสด็จขึ้นครองราชย์ พระองค์จึงได้รับการสถาปนาเป็นพระมหาอุปราช พระบวรราชโอรสฝ่ายหน้าผู้มีสิทธิ์ธรรมในการสืบราชสมบัติ

วีรกรรมในสงครามพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ (พ.ศ. 2091)

ในศึกยุทธหัตถีทุ่งมะขามหย่อง สมเด็จพระราเมศวรทรงขับช้างศึกตามเสด็จพระราชบิดาและพระราชมารดาเข้าประจัญบาน ครั้นเมื่อสมเด็จพระสุริโยทัยทรงไสช้างเข้าขวางพระเจ้าแปรจนสิ้นพระชนม์ สมเด็จพระราเมศวรและพระมหินทร์ได้นำช้างศึกเข้าประจัญบานอย่างดุเดือด สามารถขับไล่กองทัพพระเจ้าแปรจนล่าถอย และนำพระศพของสมเด็จพระราชชนนีกลับเข้าสู่พระนครได้อย่างปลอดภัย

นอกจากนี้ ในช่วงที่กองทัพพม่าเริ่มล่าถอยกลับทางด่านแม่ละเมาและด่านเจดีย์สามองค์ สมเด็จพระราเมศวรได้ร่วมกับพระมหาธรรมราชาและพระสุนทรสงคราม นำทัพม้าและทัพหน้าไล่ติดตามตีทัพพม่าอย่างกล้าหาญ แสดงให้เห็นถึงหัวใจของขุนศึกที่ไม่เกรงกลัวข้าศึก

การบัญชาการรบในสงครามช้างเผือก (พ.ศ. 2106)

เมื่อพระเจ้าบุเรงนองยกทัพใหญ่มาโจมตีอยุธยาในสงครามช้างเผือก สมเด็จพระราเมศวรทรงได้รับมอบหมายให้เป็นแม่ทัพคุมกำลังทัพบกและทัพเรือ ประจำการตั้งรับที่ป้อมนอกคูเมือง ทรงคุมทหารปืนใหญ่ยิงสกัดกองเรือพม่าและเข้าประจัญบานอย่างไม่ย่อท้อ ทำให้ฝ่ายหงสาวดีต้องสูญเสียกำลังพลไปเป็นจำนวนมาก

การเสียสละเพื่อพระนครและบั้นปลาย

เมื่อการเจรจาสงบศึกดำเนินมาถึงจุดคับขัน พระเจ้าบุเรงนองได้ยื่นเงื่อนไขสำคัญในการขอตัวพระมหาอุปราชไปเป็นองค์ประกัน ณ กรุงหงสาวดี สมเด็จพระราเมศวรทรงเห็นแก่ความสงบสุขของอาณาจักรและความปลอดภัยของราษฎร ทรงยอมรับข้อเรียกร้องและเสด็จจากบ้านเกิดเมืองนอนไปยังหงสาวดีด้วยความเด็ดเดี่ยว

ในเวลาต่อมา เมื่อพระเจ้าบุเรงนองยกทัพไปทำสงครามปราบกบฏที่อาณาจักรล้านช้าง (เวียงจันทน์) สมเด็จพระราเมศวรได้ทรงตามเสด็จไปร่วมการศึกด้วย พระองค์ทรงตรากตรำทำการรบในป่าเขาจนทรงพระประชวรหนัก และได้เสด็จสวรรคตกลางสมรภูมิการศึกที่ล้านช้าง พระนามของสมเด็จพระราเมศวรจึงได้รับการจารึกไว้ในฐานะองค์รัชทายาทผู้เปี่ยมด้วยความกล้าหาญและความเสียสละอันยิ่งใหญ่เพื่อมาตุภูมิ

วีรกษัตรีย์ผู้สละพระชนม์ชีพพิทักษ์พระสวามีและแผ่นดินสยาม

สมเด็จพระสุริโยทัย ทรงเป็นพระอัครมเหสีในสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์แห่งกรุงศรีอยุธยา ทรงเป็นวีรสตรีผู้ได้รับการยกย่องสูงสุดในประวัติศาสตร์ชาติไทย จากวีรกรรมอันเด็ดเดี่ยวกล้าหาญในการขับช้างศึกเข้าสละพระชนม์ชีพเพื่อพิทักษ์พระราชสวามีกลางสมรภูมิยุทธหัตถี

พระราชประวัติและสายขัตติยนารี

สมเด็จพระสุริโยทัยทรงมีเชื้อสายแห่งราชวงศ์สุพรรณภูมิ ทรงอภิเษกสมรสกับพระเฑียรราชาตั้งแต่ยังดำรงพระยศเป็นเจ้านายชั้นสูง ทรงมีพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ล้วนมีบทบาทสำคัญยิ่งในประวัติศาสตร์ ได้แก่ สมเด็จพระราเมศวร (พระมหาอุปราช), สมเด็จพระมหินทราธิราช, พระสวัสดิราช (พระวิสุทธิกษัตรีย์ พระราชมารดาในสมเด็จพระนเรศวรมหาราช), พระบรมดิลก และสมเด็จพระเทพกษัตรีย์ พระองค์ทรงเคียงข้างพระราชสวามีผ่านวิกฤตการณ์ทางการเมืองมาโดยตลอด

วีรกรรมยุทธหัตถี ณ ทุ่งมะขามหย่อง (พ.ศ. 2091)

หลังการขึ้นครองราชย์ของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ได้เพียงไม่กี่เดือน พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้และบุเรงนองได้ยกกองทัพใหญ่ข้ามด่านเจดีย์สามองค์มาประชิดพระนคร สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงกรีธาทัพหลวงออกไปตั้งรับศึก ณ ทุ่งมะขามหย่อง (ทุ่งภูเขาทอง) นอกกำแพงพระนครด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ

ด้วยความห่วงใยในความปลอดภัยของพระราชสวามี สมเด็จพระสุริโยทัยจึงทรงปลอมพระองค์เป็นชาย ทรงเครื่องแบบอย่างพระมหาอุปราช ทรงช้างศึกพระที่นั่งตามเสด็จออกสู่สมรภูมิเคียงข้างสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ พร้อมด้วยพระราชโอรสทั้งสองพระองค์

การสละพระชนม์ชีพกลางศึก

ในระหว่างการปะทะ ช้างพระที่นั่งของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ได้เข้าชนกับช้างของพระเจ้าแปร (ตะโดธรรมราชา) แต่ช้างทรงของอยุธยาเกิดเสียทีเบนหัวเตลิดหนี พระเจ้าแปรจึงขับช้างไล่กวดตามอย่างกระชั้นชิดและเงื้อพระแสงของ้าวหมายจะฟันสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์

เมื่อสมเด็จพระสุริโยทัยทอดพระเนตรเห็นพระราชสวามีตกอยู่ในอันตรายถึงชีวิต ทรงไม่ทรงลังเลพระทัยแม้แต่น้อย ทรงไสช้างศึกเข้าขวางคั่นกลางระหว่างช้างพระที่นั่งทั้งสองทันที คมง้าวของพระเจ้าแปรจึงจามลงต้องพระอังสา (ไหล่) ของสมเด็จพระสุริโยทัยจนขาดสะพายแล่ง สิ้นพระชนม์ซบลงบนคอช้างศึกในทันที พร้อมด้วยพระบรมดิลกพระราชธิดาที่ตามเสด็จ

การกู้พระบรมศพและอนุสรณ์สถาน

สมเด็จพระราเมศวรและพระมหินทร์ได้ขับช้างศึกเข้าสกัดกั้นและรบพุ่งขับไล่กองทัพพระเจ้าแปรจนถอยร่น และสามารถกู้พระบรมศพของพระราชมารดากลับเข้าสู่พระนครได้สำเร็จ การสละพระชนม์ชีพของพระองค์ทำให้สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์รอดพ้นจากอันตราย และรวบรวมกำลังตั้งรับในพระนครจนกองทัพพม่าต้องล่าถอยกลับไป

ภายหลังสงคราม สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ได้ทรงประกอบพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพอย่างสมพระเกียรติ ณ บริเวณสวนหลวง และโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระมหาเจดีย์ขึ้น ปัจจุบันคือ “พระเจดีย์ศรีสุริโยทัย” ณ วัดสวนหลวงสบสวรรค์ พระนามของสมเด็จพระสุริโยทัยจึงได้รับการจารึกไว้ในฐานะสัญลักษณ์แห่งความกล้าหาญ ความจงรักภักดี และความเสียสละอันเป็นอมตะของสตรีไทย

ยุวกษัตริย์ผู้เผชิญมรสุมการเมืองแห่งราชสำนักอยุธยา

สมเด็จพระยอดฟ้า หรือ พระแก้วฟ้า ทรงเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 14 แห่งอาณาจักรอยุธยา (ครองราชย์ พ.ศ. 2089 – 2091) แห่งราชวงศ์สุพรรณภูมิ ทรงขึ้นครองราชย์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์ท่ามกลางความผันผวนทางการเมืองที่รุนแรงที่สุดยุคหนึ่งในประวัติศาสตร์สยาม

พระราชประวัติและสายโลหิตขัตติยวงศ์

สมเด็จพระยอดฟ้าเป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระไชยราชาธิราช ประสูติแต่ท้าวศรีสุดาจันทร์ พระสนมเอกฝ่ายซ้ายผู้มีเชื้อสายราชวงศ์อู่ทอง เมื่อสมเด็จพระราชบิดาเสด็จสวรรคตอย่างกะทันหันหลังกลับจากการศึกเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2089 พระองค์ซึ่งขณะนั้นมีพระชนมายุเพียงราว 10-11 พรรษา จึงได้รับการทูลเชิญขึ้นครองสิริราชสมบัติสืบราชสันตติวงศ์

ความขัดแย้งในราชสำนักและการสำเร็จราชการ

เนื่องจากสมเด็จพระยอดฟ้ายังทรงพระเยาว์มาก การบริหารราชการแผ่นดินจึงตกอยู่ในการกำกับดูแลของนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ในฐานะผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ในขณะที่พระเฑียรราชา (พระอนุชาต่างพระชนนีของสมเด็จพระไชยราชาธิราช) ซึ่งทรงมีบารมีและฐานกำลังสนับสนุนจากขุนนางจำนวนมาก ทรงตัดสินพระทัยเสด็จออกผนวช ณ วัดราชประดิษฐาน เพื่อหลีกเลี่ยงความขัดแย้งและลดความตึงเครียดทางการเมืองในพระนคร

การก้าวสู่อำนาจของขุนวรวงศาธิราชและจุดเปลี่ยนประวัติศาสตร์

ในระหว่างการสำเร็จราชการ ท้าวศรีสุดาจันทร์ได้มีสัมพันธ์ใกล้ชิดกับพันบุตรศรีเทพ (พนักงานหอพระศรีมเหศวร) และได้ใช้อำนาจปูนบำเหน็จเลื่อนตำแหน่งขึ้นเป็น “ขุนวรวงศาธิราช” ให้ดูแลราชการสำคัญ ก่อนจะขยายอำนาจกุมกำลังทหารและตั้งตนขึ้นครองอำนาจคู่กับท้าวศรีสุดาจันทร์ กลุ่มอำนาจใหม่นี้ได้พยายามรวบอำนาจเบ็ดเสร็จในราชสำนักอยุธยา

วิกฤตการณ์และการสิ้นพระชนม์

เพื่อขจัดเสี้ยนหนามและเปิดทางให้ขุนวรวงศาธิราชก้าวขึ้นสู่ราชบัลลังก์อยุธยาอย่างเต็มตัว สมเด็จพระยอดฟ้าซึ่งทรงเป็นกษัตริย์อันชอบธรรมจึงทรงตกเป็นเป้าหมายทางการเมือง ในที่สุด พระองค์ทรงถูกนำไปสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ ณ วัดโคกพระยา ใน พ.ศ. 2091 ขณะมีพระชนมายุเพียง 13 พรรษา รวมระยะเวลาครองราชย์ได้ประมาณ 2 ปี

มรดกทางประวัติศาสตร์

การสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระยอดฟ้าสร้างความไม่พอใจอย่างรุนแรงให้แก่เหล่าขุนนางผู้จงรักภักดี นำไปสู่การรวมตัวลับของกลุ่มขุนนาง 4 ท่าน ได้แก่ ขุนพิเรนทรเทพ, ขุนอินทรเทพ, หมื่นราชเสน่หา และหลวงศรียศ ก่อการรัฐประหารดักสังหารขุนวรวงศาธิราชและท้าวศรีสุดาจันทร์ ณ คลองบางปลาหมอ และอัญเชิญพระเฑียรราชาขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เรื่องราวของสมเด็จพระยอดฟ้าจึงเป็นบทเรียนประวัติศาสตร์อันสะเทือนใจเกี่ยวกับวังวนแห่งการแย่งชิงอำนาจในยุคกรุงศรีอยุธยา

พระเจ้าช้างเผือกแห่งกรุงสยาม ผู้นำอยุธยาฝ่ามหาสงครามป้องกันแผ่นดิน

สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ (พระเฑียรราชา) ทรงเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 15 แห่งอาณาจักรอยุธยา (ครองราชย์ พ.ศ. 2091 – 2111 และทรงกลับมาช่วยพระนครใน พ.ศ. 2111 – 2112) ทรงเป็นกษัตริย์ผู้มีบทบาทสำคัญสูงสุดในการนำทัพและวางยุทธศาสตร์ป้องกันกรุงศรีอยุธยาจากการรุกรานครั้งใหญ่ของพม่าตลอดสองทศวรรษ

ภูมิหลังและการเสด็จขึ้นครองราชย์

พระองค์ทรงเป็นพระอนุชาต่างพระมารดาในสมเด็จพระไชยราชาธิราช ในช่วงวิกฤตการเมืองหลังการสวรรคตของสมเด็จพระไชยราชาธิราช พระองค์ทรงออกผนวชเป็นภิกษุ ณ วัดราชประดิษฐาน จนกระทั่งกลุ่มขุนนางผู้ภักดีนำโดยขุนพิเรนทรเทพได้เข้ายึดอำนาจคืนจากขุนวรวงศาธิราชและท้าวศรีสุดาจันทร์ จึงได้พร้อมใจกันอัญเชิญพระเฑียรราชาให้ทรงลาผนวชและเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ ทรงพระนามว่า “สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์” ใน พ.ศ. 2091 โดยทรงแต่งตั้งให้ขุนพิเรนทรเทพขึ้นเป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ไปครองเมืองพิษณุโลก

สมัญญา “พระเจ้าช้างเผือก”

ในรัชสมัยของพระองค์ ทรงได้ช้างเผือกคู่พระบารมีมาสู่พระนครถึง 7 เชือก ได้แก่ พระคชาธารมงคลสาร, พระคชาธารคเชนทรฉัททันต์, พระอินทรไอยรา, พระศรีสกลฉัททันต์ และช้างเผือกเอกอื่นๆ ส่งผลให้กิตติศัพท์เรื่องบุญญาบารมีขจรขจายไปทั่วทุกทิศานุทิศ จนทรงได้รับเฉลิมพระปรมาภิไธยว่า พระเจ้าช้างเผือก ซึ่งต่อมากลายเป็นข้ออ้างสำคัญในทางการเมืองระหว่างประเทศ

ศึกสงครามครั้งประวัติศาสตร์

1. สงครามพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ (พ.ศ. 2091): เพียงขึ้นครองราชย์ได้ไม่กี่เดือน พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้และบุเรงนองได้ยกทัพใหญ่เข้ามาล้อมกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงนำทัพหลวงออกสู้รบ ณ ทุ่งมะขามหย่อง ในการศึกครั้งนี้ช้างพระที่นั่งของพระองค์เสียทีวิ่งเตลิด พระอัครมเหสีคือ “สมเด็จพระสุริโยทัย” ได้ทรงไสช้างเข้าขวางรับคมง้าวของพระเจ้าแปรจนสิ้นพระชนม์ ทำให้พระองค์รอดพ้นจากอันตรายมาได้ จากนั้นกองทัพอยุธยาได้ยึดชัยภูมิคูเมืองป้องกันพระนครอย่างเหนียวแน่นจนกองทัพหงสาวดีต้องถอยทัพกลับไป

2. สงครามช้างเผือก (พ.ศ. 2106): พระเจ้าบุเรงนองส่งพระราชสาส์นมาทูลขอช้างเผือก 2 เชือก เมื่อฝ่ายอยุธยาปฏิเสธ กองทัพหงสาวดีจึงยกทัพใหญ่บุกตีกระหนาบทั้งทางบกและทางน้ำจนประชิดพระนคร สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงเห็นแก่ความอยู่รอดของราษฎร จึงทรงเจรจาสงบศึก โดยทรงยอมมอบช้างเผือก 4 เชือก และส่งสมเด็จพระราเมศวร (พระมหาอุปราช) พระยาจักรี และพระสุนทรสงคราม ไปยังกรุงหงสาวดี

การสละราชสมบัติและการกลับมาสู้ศึกสุดท้าย

หลังสงครามช้างเผือก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงสละราชสมบัติให้พระราชโอรสคือสมเด็จพระมหินทราธิราช แล้วเสด็จออกผนวชอีกครั้ง ทว่าใน พ.ศ. 2111 เมื่อพระเจ้าบุเรงนองกรีธาทัพใหญ่หลายแสนนายมาล้อมกรุงศรีอยุธยา (สงครามเสียกรุงครั้งที่ 1) พระองค์ทรงยอมเสียสละลาผนวชออกมาเพื่อทรงนำทัพและเป็นขวัญกำลังใจให้แก่ไพร่พลในการป้องกันกำแพงเมืองอยุธยาอย่างกล้าหาญ

การสวรรคตกลางสมรภูมิ

ในระหว่างที่ทัพหงสาวดีกำลังปิดล้อมพระนครอย่างเข้มข้น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงตรากตรำพระวรกายเพื่อการศึกจนทรงพระประชวร และเสด็จสวรรคตบนพระแท่นบรรทมในพระบรมมหาราชวังเมื่อ พ.ศ. 2111 รวมพระชนมายุ 59 พรรษา ครองราชย์ยาวนานกว่า 20 ปี พระองค์ทรงเป็นมหาราชผู้ทรงอุทิศทั้งพระชนม์ชีพเพื่อพิทักษ์รักษาเอกราชของกรุงศรีอยุธยาไว้อย่างสมพระเกียรติ

พระมหากษัตริย์ยอดนักรบแห่งกรุงศรีอยุธยา ผู้ปฏิรูปการทหารสู่ยุคปืนไฟ

สมเด็จพระไชยราชาธิราช เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 13 แห่งอาณาจักรอยุธยา (ครองราชย์ พ.ศ. 2077 – 2089) แห่งราชวงศ์สุพรรณภูมิ ทรงเป็นหนึ่งในพระมหากษัตริย์ที่มีบทบาทสำคัญยิ่งในด้านการทหาร การรวมศูนย์อำนาจ และการติดต่อสัมพันธ์กับชาติตะวันตกในยุคต้นของอยุธยา

ภูมิหลังและการเสด็จขึ้นครองราชย์

ก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์ พระองค์ทรงดำรงพระยศเป็นพระบรมราชา ครองเมืองพิษณุโลกซึ่งเป็นศูนย์กลางอำนาจฝ่ายเหนือ เมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 สวรรคต และพระรัษฎาธิราชกุมารซึ่งมีพระชนมายุเพียง 5 พรรษาขึ้นครองราชย์ได้ราว 5 เดือน พระองค์จึงเสด็จยกทัพลงมาทำรัฐประหารยึดอำนาจ และเสด็จขึ้นผ่านพิภพเป็นสมเด็จพระไชยราชาธิราช เพื่อสร้างเสถียรภาพและความมั่นคงให้แก่พระนคร

การปฏิรูปการทหารและทหารอาสาโปรตุเกส

ในรัชสมัยของพระองค์ เป็นช่วงเวลาที่ชาวโปรตุเกสเริ่มเข้ามามีบทบาททางการค้าและการทูตในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงเล็งเห็นถึงแสนยานุภาพของอาวุธปืนไฟและยุทธวิธีการรบสมัยใหม่ จึงทรงว่าจ้างชาวโปรตุเกสจำนวนประมาณ 120 คนเข้ามาเป็นทหารอาสา ทำหน้าที่เป็นทหารรักษาพระองค์ กองทหารปืนไฟ และถ่ายทอดวิทยาการการหล่อปืนใหญ่และการใช้อาวุธปืนให้แก่กองทัพอยุธยา ซึ่งกลายเป็นรากฐานกำลังรบหลักที่พลิกโฉมยุทธการทางทหารของสยามในเวลาต่อมา

วีรกรรมและยุทธการสำคัญ

ศึกเมืองเชียงกราน (พ.ศ. 2081): นับเป็นสงครามครั้งแรกระหว่างอยุธยากับพม่า โดยพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้แห่งราชวงศ์ตองอูได้ยกทัพเข้าตีเมืองเชียงกราน (หัวเมืองมอญชายแดน) สมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงกรีธาทัพหลวงพร้อมด้วยกองทหารปืนไฟโปรตุเกสเสด็จยกไปตีเอาเมืองเชียงกรานกลับคืนมาได้สำเร็จ ชัยชนะครั้งนี้ทำให้ทหารโปรตุเกสได้รับพระราชทานที่ดินบริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยาเพื่อตั้งบ้านเรือนและสร้างโบสถ์คริสต์

ศึกพิชิตล้านนา: ทรงนำทัพขึ้นไปปราบปรามความไม่สงบในอาณาจักรล้านนาถึงสองครั้งใน พ.ศ. 2088 และ พ.ศ. 2089 เพื่อขยายอิทธิพลของอยุธยาขึ้นไปทางเหนือ สามารถตีได้เมืองลำพูนและล้อมเมืองเชียงใหม่ จนฝ่ายล้านนาต้องยอมสงบศึกและส่งบรรณาการ

การพัฒนาคมนาคม: การขุดคลองลัดบางกอก

นอกจากการศึกสงครามแล้ว ใน พ.ศ. 2085 สมเด็จพระไชยราชาธิราชยังทรงโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองลัดแม่น้ำเจ้าพระยาขึ้น เรียกว่า “คลองลัดบางกอก” (บริเวณตั้งแต่ปากคลองบางกอกน้อยถึงปากคลองบางกอกใหญ่ในปัจจุบัน) เพื่อตัดส่วนโค้งของคุ้งน้ำ ทำให้การเดินเรือสินค้าและการเคลื่อนกำลังพลระหว่างอยุธยากับอ่าวไทยสะดวกรวดเร็วขึ้นอย่างมหาศาล คลองลัดนี้ต่อมาได้ขยายกว้างขึ้นจนกลายเป็นสายน้ำหลักของแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน

บั้นปลายพระชนม์ชีพ

หลังจากเสด็จกลับจากการศึกเชียงใหม่ครั้งที่สอง สมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงพระประชวรและเสด็จสวรรคตอย่างกะทันหันใน พ.ศ. 2089 ท่ามกลางกระแสความขัดแย้งทางการเมืองในพระราชสำนัก การสวรรคตของพระองค์เปิดฉากสู่วิกฤตการณ์การเมืองครั้งใหญ่แห่งกรุงศรีอยุธยา แต่เกียรติประวัติในฐานะกษัตริย์นักรบผู้กล้าหาญและนักปฏิรูปกองทัพยังคงได้รับการจารึกไว้ในหน้าประวัติศาสตร์อย่างสง่างาม