ขัตติยนารีผู้เด็ดเดี่ยว ผู้ธำรงศักดิ์ศรีแห่งกรุงสยาม
สมเด็จพระเทพกษัตรีย์ ทรงเป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์และสมเด็จพระสุริโยทัย พระขนิษฐาในสมเด็จพระราเมศวรและสมเด็จพระมหินทราธิราช ทรงเป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ที่มีบทบาทในฐานะสะพานเชื่อมสัมพันธ์ไมตรีระหว่างอาณาจักรอยุธยาและอาณาจักรล้านช้าง
พระราชประวัติและสายขัตติยวรกุล
สมเด็จพระเทพกษัตรีย์เจริญพระชนม์ขึ้นในพระราชสำนักอยุธยา ทรงได้รับการปลูกฝังทั้งขัตติยมโนธรรมและความเสียสละตามแบบอย่างสมเด็จพระสุริโยทัย พระราชมารดา พระองค์ทรงเป็นเจ้านายฝ่ายในที่มีเกียรติศักดิ์สูงส่งและเป็นที่เคารพรักในราชสำนัก
สายสัมพันธ์พันธมิตร อยุธยา – ล้านช้าง
ในห้วงเวลาที่พระเจ้าบุเรงนองแห่งหงสาวดีเริ่มแผ่ขยายอำนาจคุกคามสุวรรณภูมิ พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช กษัตริย์ผู้เกรียงไกรแห่งอาณาจักรล้านช้าง (เวียงจันทน์) ได้ทรงส่งพระราชสาส์นมายังกรุงศรีอยุธยา เพื่อสู่ขอสมเด็จพระเทพกษัตรีย์ไปเป็นพระอัครมเหสี เพื่อกระชับสัมพันธไมตรีระหว่างสองอาณาจักรให้แน่นแฟ้น ร่วมกันจัดตั้งแนวร่วมต้านทานการรุกรานของหงสาวดี
การชิงตัวกลางไพร
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ์ทรงเห็นชอบและโปรดเกล้าฯ ให้จัดริ้วขบวนเกียรติยศส่งเสด็จสมเด็จพระเทพกษัตรีย์สู่อาณาจักรล้านช้าง ทว่าพระมหาธรรมราชาแห่งพิษณุโลกได้ส่งข่าวลับแจ้งแก่พระเจ้าบุเรงนอง พระเจ้าบุเรงนองจึงมีบัญชาให้กองทัพม้าเร็วพม่าเข้าดักซุ่มสกัดขบวนเสด็จ ณ เขตแดนดงพระยาไฟ และชิงตัวสมเด็จพระเทพกษัตรีย์ไปยังกรุงหงสาวดี
ความเด็ดเดี่ยวและการธำรงเกียรติยศ
เมื่อถูกนำพระองค์ไปยังราชสำนักหงสาวดี สมเด็จพระเทพกษัตรีย์ทรงแสดงความเด็ดเดี่ยว ไม่ทรงยอมจำนนต่ออำนาจของพระเจ้าบุเรงนอง และไม่ยอมตกเป็นบาทบริจาริกา เพื่อรักษาเกียรติศักดิ์แห่งพระราชธิดาสมเด็จพระสุริโยทัยและศักดิ์ศรีแห่งกรุงศรีอยุธยา พระองค์ทรงแสดงจิตใจที่เข้มแข็งจนพระเจ้าบุเรงนองและราชสำนักพม่าต้องยำเกรง
ในพงศาวดารบางฉบับบันทึกถึงความกล้าหาญของพระองค์ที่ทรงใช้พระแสงกริชปลิดชีพพระองค์เองเพื่อรักษาเกียรติยศขัตติยนารีสยามไว้มิให้ผู้ใดลบหลู่ เรื่องราวของสมเด็จพระเทพกษัตรีย์จึงได้รับการยกย่องในฐานะวีรสตรีผู้เปี่ยมด้วยศักดิ์ศรีและความเสียสละอันสูงส่ง
